Παρακολουθούμε, έκθαμβοι, έναν πόλεμο νέου τύπου, χωρίς να τον κατανοούμε. Αρκετά φαινόμενα συγκρούονται και θολώνουν την αντίληψή μας:

• Αφενός, παραμένουμε διαμορφωμένοι από τη στρατιωτική υπεροχή της Δύσης, η οποία κατέστησε τις χώρες μας κυρίαρχες του κόσμου για πέντε αιώνες. Δεν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι κάποιοι απόκληροι μπορεί να είναι πιο πολιτισμένοι από εμάς. Όμως, στους Ιρανούς δεν ενδιαφέρει η άνεση και η πολυτέλειά μας. Παρ’ όλα αυτά, είναι ένας λαός μηχανικών, πολύ πιο καταρτισμένος επιστημονικά από εμάς.

Ο πολιτισμός τους χαρακτηρίζεται πρωτίστως από μια ατομική θέληση σιδερένια, για την οποία εμείς δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα. Στα ιρανικά μουσεία βλέπει κανείς έργα τέχνης που καλλιτέχνες αφιέρωσαν ολόκληρη τη ζωή τους για να τα δημιουργήσουν. Κάτι τέτοιο δεν υπάρχει στη χώρα μας, όπου πιστεύουμε ότι η δημιουργία και η συγκέντρωση είναι ασυμβίβαστες. Εκείνοι αντιλαμβάνονται τον χρόνο μόνο στη μακρά διάρκεια, ποτέ στην καθημερινότητα. Το δεύτερο χαρακτηριστικό του πολιτισμού τους είναι πιο κοινό: οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από την αντίληψή τους για πνευματικές πραγματικότητες. Έτσι ήταν οργανωμένες και οι κοινωνίες μας στα τέλη του Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση, αλλά όχι πια σήμερα. Εμείς θεωρούμε ότι αυτό είναι πρόοδος, εκείνοι όχι. Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά τα οδηγούν να αποτιμούν τη συνείδηση υψηλότερα από την έκσταση.

Φυσικά, έχουν τα ίδια ελαττώματα με εμάς. Για παράδειγμα, υπάρχουν τόσοι τοξικομανείς στο Ιράν όσοι και στη Δύση. Αλλά στη Δύση, το βρίσκουμε συνηθισμένο και δεν αντιδρούμε όταν πολιτικοί είναι κοκαϊνομανείς. Αυτό φαίνεται αδιανόητο για τους Ιρανούς.

• Είμαστε τόσο γεμάτοι εγωισμό που αγνοούμε τον ιρανικό πολιτισμό. Το Ιράν αποτελεί έναν μεγάλο πολιτισμό από την πρώτη χιλιετία π.Χ., πολύ πριν από την Αθήνα του Περικλή, σε μια εποχή που εμείς ήμασταν ακόμα διάσπαρτες φυλές. Η άγνοιά μας είναι απολύτως φυσιολογική: κατά τη διάρκεια των σπουδών μας, έχουμε ακούσει για αυτόν τον πολιτισμό μόνο σε σχέση με τους Περσικούς πολέμους. Γνωρίζουμε αμυδρά τις μάχες του Μαραθώνα, των Θερμοπυλών και της Σαλαμίνας. Τίποτα περισσότερο. Είμαστε δικαίως υπερήφανοι για τη νίκη των Ελλήνων, που οφειλόταν στην ενότητά τους και στην πανουργία τους. Έχουμε μείνει εκεί.

Ο ιρανικός πολιτισμός, από την πλευρά του, έχει βαθιά σημάδια από τον κινεζικό πολιτισμό. Μπορεί κανείς να δει κινεζικά αγάλματα στο παλάτι της Περσέπολης (5ος αιώνας π.Χ.). Κυρίως όμως, ο ιρανικός πολιτισμός γέννησε τον αραβικό πολιτισμό. Οι μεγάλοι Άραβες μαθηματικοί, οι μεγάλοι Άραβες αστρονόμοι, οι μεγάλοι Άραβες γιατροί, οι μεγάλοι ποιητές της αραβικής γλώσσας δεν ήταν Άραβες, αλλά Πέρσες. Άλλωστε, ορισμένοι Ιρανοί διατηρούσαν πάντα μια ανώτερη ματιά απέναντι στους Άραβες.

Τον 16ο αιώνα, το Ιράν ήταν μια σουνιτική μουσουλμανική αυτοκρατορία. Αλλά η δυναστεία των Σαφαβιδών θέλησε να του δώσει μια ταυτότητα διαφορετική από εκείνη του αντιπάλου του, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι, αποφάσισαν να προσηλυτίσουν τον πληθυσμό τους στο σιιτικό Ισλάμ. Η βασιλεία του Ισμαήλ Α’ υπήρξε ένας πόλεμος θρησκείας για την επιβολή του σιιτισμού με τη βία. Για να τον εδραιώσει, ο Ισμαήλ Α’ στηρίχθηκε στους σιίτες θεολόγους του νοτίου Λιβάνου. Η σχέση μεταξύ της Χεζμπολάχ και του Ιράν δεν είναι αυτή που πιστεύεται: ακόμα και σήμερα, οι Ιρανοί φοιτητές θεολογίας έρχονται να σπουδάσουν στον Λίβανο. Όταν φιλοξενήθηκα από τη Χεζμπολάχ σε μία από τις κατοικίες της, οι συγκάτοικοί μου ήταν ως επί το πλείστον Ιρανοί θεολόγοι.

Η διαφορά μεταξύ σουνιτών και σιιτών εξηγείται συνήθως ως διαμάχη περί διαδοχής, αλλά πρόκειται για δύο διαφορετικούς κόσμους. Κάθε περιοχή του Ισλάμ έχει τον δικό της πολιτισμό. Το αφρικανικό Ισλάμ δεν μοιάζει με εκείνο της Κίνας. Τα ιρανικά τζαμιά είναι κτισμένα σε χαμηλότερο επίπεδο, με λίγα ανοιχτά παράθυρα. Στο εσωτερικό, μέσα σε μια ημίφωτη ατμόσφαιρα, οι τοίχοι είναι καλυμμένοι με θραύσματα καθρεφτών. Ο καθένας προσκαλείται εκεί να διαλογιστεί, να αναστοχαστεί πάνω στον εαυτό του.

• Δεν κατανοούμε περισσότερο τους δεσμούς που ενώνουν τους Άραβες σιίτες με το Ιράν. Όλοι έχουν μεταμορφωθεί από το μήνυμα του ιμάμη Ρουχολάχ Χομεϊνί. Κάποιοι δεν ακολούθησαν τον θεσμικό του «διάδοχο» όταν αυτός επαναπροσδιόρισε το Βελαγιάτ-ε φακίχ, δηλαδή τον ρόλο των σοφών στη διακυβέρνηση των ανθρώπων. Αντίθετα με μια διαδεδομένη προκατάληψη, άνδρες όπως ο σεΐχης Μοχάμαντ Χουσεΐν Φαντλάλα, ο πνευματικός πατέρας της Χεζμπολάχ, δεν ακολούθησαν ποτέ τον αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στο όνειρό του για εξουσία.

Το επαναστατικό Ιράν άσκησε γοητεία, όχι μόνο στους σιίτες όλου του κόσμου, αλλά και στους υπόλοιπους μουσουλμάνους και στους μη μουσουλμάνους. Το μήνυμά του υποστήριζε ότι είναι δυνατό, μακροπρόθεσμα, να απελευθερωθούν οι άνθρωποι από την αποικιοκρατία και, άμεσα, να ζήσουν με δίκαιο τρόπο, μέσα σε έναν ωκεανό αδικίας, θυσιάζοντας την ίδια τους τη ζωή σε αυτό το ιδανικό. Το Ιράν εκπαίδευσε τους σιίτες που το επιθυμούσαν να ακολουθήσουν το παράδειγμα του Χομεϊνί. Υπό τις προεδρίες του Χασεμί Ραφσαντζανί και του Μοχάμαντ Χαταμί, το Ιράν πίστεψε ότι θα αμυνόταν στηριζόμενο στους ξένους θαυμαστές του. Αυτή ήταν η εποχή των εντολοδόχων, των «proxies», όπως λένε οι Αγγλοσάξονες. Αλλά αυτή η περίοδος έληξε με τον πρόεδρο Μαχμούτ Αχμαντινετζάντ και, κυρίως, με τον στρατηγό Κασέμ Σουλεϊμανί. Εδώ και περίπου δεκαπέντε χρόνια, το Ιράν δεν διαθέτει πλέον εντολοδόχους, ό,τι κι αν λέει η δυτική προπαγάνδα. Κάθε ομάδα έχει γίνει ανεξάρτητη, ακόμη κι αν έχει εξοπλιστεί από το Ιράν.

Σήμερα, για παράδειγμα, η Χεζμπολάχ του Λιβάνου δεν μάχεται εναντίον του Ισραήλ από αλληλεγγύη προς το Ιράν, αλλά επειδή το Ισραήλ κατέχει τμήμα του Λιβάνου, κατά παράβαση της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός της 26ης Νοεμβρίου 2024.

• Ανεχόμαστε τη δολοφονία Ιρανών ηγετών ως αναγκαίο κακό. Θεωρούμε αυτή τη χώρα ολοκληρωτική και είμαστε πεπεισμένοι ότι καταπιέζει τις γυναίκες. Αυτός είναι ένας τρόπος να ερμηνεύσουμε ένα μέρος από όσα βλέπουμε και όχι να κατανοήσουμε το σύνολο των πραγμάτων.

Αναμφίβολα, το Ιράν κυβερνάται από μια γενιά που δεν κατανοεί τη νεολαία του. Ερμηνεύουμε αυτό το γενεακό ζήτημα ως διάκριση εις βάρος των γυναικών και πιστεύουμε ότι το καθεστώς τους απαγορεύει θέσεις ευθύνης. Ωστόσο, το Ιράν υπέφερε από τον πόλεμο που του επιβλήθηκε από το Ιράκ. Τότε έχασε ένα μεγάλο μέρος των ανδρών του. Όπως και στην Ευρώπη μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν είχε άλλη επιλογή από το να διοικείται στην πλειονότητά του από γυναίκες. Αυτές σήμερα βρίσκονται σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας. Βέβαια, δεν είναι υπεύθυνες για τη θρησκευτική λατρεία, ούτε για τις ένοπλες δυνάμεις — ούτε στη χώρα μας παρά μόνο εξαιρετικά σπάνια συμβαίνει αυτό.

Παρομοίως, σοκαριζόμαστε από την υποχρεωτική χρήση της μαντίλας και αγνοούμε ότι συνοδεύεται από την υποχρεωτική χρήση γενειάδας για τους άνδρες. Αγνοούμε ότι πολλοί πολιτικοί — ιδιαίτερα ο Μαχμούτ Αχμαντινετζάντ — προσπάθησαν να μεταβάλουν τη δημόσια γνώμη και θεωρούμε, εσφαλμένα, ότι η μαντίλα καθορίζει αυτό το καθεστώς. Δεν βλέπουμε ότι η χρήση της μαύρης στολής από τις γυναίκες, που τις κάνει να μοιάζουν με χριστιανές μοναχές, δεν αποτελεί καθόλου σημάδι υποταγής — αντιθέτως — αλλά σημάδι συμμόρφωσης. Οι ιρανικές διοικητικές υπηρεσίες είναι γεμάτες από γυναίκες στα μαύρα, όπως οι δικές μας βρίσκονται στα χέρια ανδρών με κοστούμι και γραβάτα.

Αγνοούμε το υψηλό πνευματικό επίπεδο των Ιρανών. Για παράδειγμα, ο Αλί Λαριτζάνι, απέχοντας πολύ από το να σκέφτεται μόνο πώς θα συντρίψει τον λαό του, όπως τον παρουσιάζουν τα μέσα μας, ήταν φιλόσοφος, ειδικός στον Εμάνουελ Καντ. Ενδιαφερόταν να προσδιορίσει τα κριτήρια που μας κάνουν να αποδεχόμαστε μια πρόταση, είτε σύμφωνα με τη λογική μας είτε σύμφωνα με τη διαίσθησή μας. Θα ήμασταν πολύ υπερήφανοι αν είχαμε Ευρωπαίους ηγέτες τέτοιας ποιότητας.

• Τέλος, μια λέξη για τη βία στο Ιράν. Σε όλες τις εποχές, αυτός ο πολιτισμός υπήρξε αιματηρός. Όλες οι οργανώσεις υπεράσπισης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων υποστήριζαν, τη δεκαετία του 1960, ότι το Ιράν του Σάχη ήταν το πιο κατασταλτικό καθεστώς στον πλανήτη. Αλλά πάντα, οι Ιρανοί αντιτάσσονταν στις συλλογικές τιμωρίες. Η Ισλαμική Δημοκρατία, επίσης, κατέφυγε εκτεταμένα στη θανατική ποινή, αλλά ποτέ δεν εφάρμοσε τιμωρίες εναντίον οικογενειών ή ομάδων ατόμων.

Αντίθετα με μια επίμονη προκατάληψη, το Ιράν δεν απαγχονίζει ομοφυλόφιλους. Απαγχονίζει, όμως, χωρίς δισταγμό, τους εγκληματίες που βιάζουν παιδιά. Η λαϊκή κουλτούρα συνεχίζει, βέβαια, να ταυτίζει τους γκέι με τους παιδεραστές, όπως συνέβαινε και στην Ευρώπη πριν από περίπου τριάντα χρόνια. Μπορώ να μαρτυρήσω την περιφρονητική ματιά που ρίχνουν ορισμένοι Ιρανοί σε εκείνους από αυτούς που είναι ομοφυλόφιλοι, αλλά επίσης και το γεγονός ότι δεν είναι λιγότεροι από ό,τι στη χώρα μας και ότι δεν επιδεικνύονται, αλλά ούτε και κρύβονται. Ο σημερινός ηγέτης, ο Μοχτάμπα Χαμενεΐ, ο ίδιος, είναι γνωστά γκέι. Η ανοησία δεν βρίσκεται ούτε στην Ισλαμική Δημοκρατία, ούτε στην αντιπολίτευσή της. Όταν βρισκόμουν στο πλευρό του προέδρου Αχμαντινετζάντ, οι λεγόμενοι προοδευτικοί (φιλοαμερικανοί) ήταν εκείνοι που εξαπέλυσαν εκστρατεία εναντίον μου για την ομοφυλοφιλία μου, όχι ο Αχμαντινετζάντ.

Οι Ιρανοί είναι σαν όλους τους άλλους ανθρώπους. Αν εμφανίζονται πουριτανοί στον δημόσιο χώρο, είναι ελεύθεροι στην ιδιωτική σφαίρα, γεγονός που κάνει όσους δεν τους καταλαβαίνουν να λένε ότι πρόκειται για έναν λαό υποκριτών. Στην πραγματικότητα, δεν έχουν τον ίδιο ορισμό με εμάς για την ελευθερία και την ευπρέπεια.

Όταν ο αγιατολάχ Χομεϊνί, αντιδρώντας στα ιρακινά χημικά όπλα, δήλωσε ότι το Ιράν ηθικά απαγόρευε στον εαυτό του να χρησιμοποιήσει όπλα μαζικής καταστροφής, δεν αντιμετώπισε καμία δυσκολία να γίνει αποδεκτή η φετφά του. Κι όμως, ο πόλεμος κράτησε έναν ακόμη χρόνο, ακριβώς λόγω της ανισότητας που το Ιράν είχε επιβάλει στον εαυτό του απέναντι στο Ιράκ. Είναι, επομένως, παράλογο να κατηγορούνται οι Ιρανοί ότι κρύβουν στρατιωτικό πυρηνικό πρόγραμμα. Εκτός από το ότι η έννοια της τακίγια (απόκρυψη) δεν έχει καμία σχέση με τον σιιτισμό, αυτό σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζεται ένα ουσιαστικό σημείο του ιρανικού πολιτισμού: η ατομική ευθύνη. Το Ιράν αρνείται κάθε μορφή συλλογικής τιμωρίας.

Θα κλείσω τονίζοντας ότι, αν και ποτέ δεν φοβήθηκα την πολιτική ή στρατιωτική εξουσία στο Ιράν, πάντα προφυλασσόμουν από τη δικαστική εξουσία. Οι δικαστές, που εφαρμόζουν τη δική τους ερμηνεία της σαρίας, μου φάνηκαν συχνά φανατικοί. Είχα την ευκαιρία να επισκεφθώ και να συζητήσω με τους υψηλότερους υπεύθυνους σε αυτόν τον τομέα. Είχα την εντύπωση ότι επρόκειτο για ανθρώπους που καταδίκαζαν τους διωκόμενους χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι κι αυτοί ήταν, επίσης, ανθρώπινα όντα.

Εν κατακλείδι, θα ήθελα να σας πω γιατί είμαι πολύ δεμένος με αυτή τη χώρα: βρήκα εκεί πολλούς ειλικρινείς ανθρώπους, ικανούς για τα καλύτερα. Ξέρω ότι δεν ήταν όλοι έτσι και ότι άλλοι ενδιαφέρονταν μόνο για τα χρήματα, αλλά αυτοί δεν με ενόχλησαν. Έμοιαζαν τόσο πολύ με τους Δυτικούς.

Τιερί Μεϊσάν
Μετάφραση
Κριστιάν Άκκυριά