Τι φέρνει το Ιράν στο διεθνές δίκαιο
Ο σημερινός πόλεμος έδωσε την ευκαιρία σε όλα τα κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών να διαπιστώσουν ότι, σε πάρα πολλές περιπτώσεις από της ίδρυσής του, ο ΟΗΕ παραβιάζει το διεθνές δίκαιο. Και να θυμηθούν ότι αυτό το δίκαιο χαρακτηρίζει μια επίθεση, όπως αυτή του Ισραήλ και των ΗΠΑ κατά του Ιράν, ως «επίθεση» (aggression). Ακόμη περισσότερο, 193 κράτη (συμπεριλαμβανομένων του Ισραήλ και των ΗΠΑ) έχουν αναγνωρίσει το δικαίωμα του κράτους που δέχεται την επίθεση να θεωρεί ως συν-επιτιθέμενα τα κράτη που φιλοξενούν στρατιωτικές βάσεις των επιτιθέμενων.
Ενώ εμείς είτε ανησυχούμε για τα νέα του πολέμου, είτε για τις αυξήσεις των τιμών που αυτός προκαλεί, το σημαντικότερο σημείο στην τρέχουσα σύρραξη κατά του Ιράν δεν γίνεται καθόλου αντιληπτό στη Δύση: στηριζόμενη σε ένα από τα κεντρικά κείμενα του διεθνούς δικαίου, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν μας πρότεινε μια επανερμηνεία των ίδιων των δεσμεύσεών μας.
Παράνομη η επίθεση του Ισραήλ και των ΗΠΑ
Αν και το να διαπιστώσει κανείς ότι το Ισραήλ και οι ΗΠΑ δεν είχαν κανένα δικαίωμα να επιτεθούν στο Ιράν, στις 28 Φεβρουαρίου 2026, είναι κάτι το αυτονόητο, είμαστε λίγοι εκείνοι που το λέμε δημόσια. Η μόδα στη Δύση είναι να μην αναλαμβάνει κανείς τις θέσεις του. Ελάχιστοι είναι, επομένως, εκείνοι που τολμούν να πουν ότι Ισραήλ και ΗΠΑ συμπεριφέρονται σαν βάρβαροι.
Γενικά, το διεθνές δίκαιο δεν είναι ένας κώδικας, συγκρίσιμος με έναν ποινικό κώδικα, αλλά μια σειρά δεσμεύσεων τις οποίες οφείλουν να τηρούν όσοι τις ανέλαβαν. Πρόκειται για το να μη συμπεριφέρεται κανείς σαν βάρβαρος, να μη χρησιμοποιεί προπαγάνδα πολέμου, να απαρνηθεί την αποικιοκρατία και να αναγνωρίζει το δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση, να απαρνηθεί το να απειλεί τους άλλους, να απαρνηθεί το να επιτίθεται στους γείτονές του ή να καθίσταται συνένοχος σε μια τέτοια επίθεση.
Μόλις στις 10 Απριλίου, ο πρεσβευτής Μάικλ Τζ. Ουόλτς, Μόνιμος Αντιπρόσωπος των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Έθνη, δήλωσε ότι ο πόλεμος που βρισκόταν σε εξέλιξη είχε ως σκοπό «να προστατεύσει τις ΗΠΑκιακές ένοπλες δυνάμεις που βρίσκονται στην περιοχή, να εγγυηθεί την ελεύθερη κυκλοφορία του θαλάσσιου εμπορίου στα στενά του Ορμούζ και να προστατεύσει τους περιφερειακούς συμμάχους και εταίρους των ΗΠΑ από το Ιράν και τους υποτελείς του» [1]. Προσέξτε καλά ότι αυτή η δικαιολόγηση δεν αφορά την έναρξη του πολέμου, αλλά μόνο τη συνέχισή του.
Ταυτόχρονα, ο Γκίντεον Σάαρ, Ισραηλινός υπουργός Εξωτερικών, εξηγούσε ότι ο τρέχων πόλεμος, «Ωρυόμενος Λέων», δεν είναι παρά ο δεύτερος γύρος της επιχείρησης «Υψωμένος Λέων». Τον δικαιολογούσε με το γεγονός ότι το Ιράν είχε ανταπαντήσει στους πρώτους ισραηλινούς βομβαρδισμούς. Επιπλέον, βασιζόταν στα συνθήματα των ιρανικών διαδηλώσεων («Θάνατος στο Ισραήλ!», «Θάνατος στις ΗΠΑ!») για να επιχειρήσει να πείσει ότι η Τεχεράνη επιθυμεί εδώ και καιρό να εξαφανίσει ολόκληρο τον εβραϊκό πληθυσμό του Ισραήλ. Ακολουθούσε μια επίδειξη σύμφωνα με την οποία το Ιράν ετοιμαζόταν να κατασκευάσει ατομική βόμβα και βαλλιστικούς πυραύλους, αναγκάζοντας το Τελ Αβίβ να δράσει πριν να είναι πολύ αργά. Η επιστολή τελείωνε με έναν φόρο τιμής στον «γενναίο ιρανικό λαό που επιδίωξε να απελευθερωθεί από τον τυραννικό ζυγό [του καθεστώτος]» [2].
Με αυτόν τον τρόπο, το Ισραήλ, σύμφωνα με τη συνήθειά του, αναπαρήγαγε την ιστορία από το σημείο που τον βόλευε και παρέλειπε τα προηγούμενα επεισόδια (τον βομβαρδισμό της κατοικίας του Ιρανού πρεσβευτή στη Δαμασκός, την 1η Απριλίου 2024, και την ιρανική απάντηση της 1ης Οκτωβρίου 2024· την «προληπτική» ισραηλινή επίθεση της 13ης Ιουνίου 2025 και την επακόλουθη ιρανική ανταπάντηση). Όμως, επί του παρόντος, αυτές οι τρεις επιχειρήσεις είναι όλες τους «επιθέσεις» (aggressions) κατά την έννοια του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Η ερμηνεία του συνθήματος «Θάνατος στο Ισραήλ!» ως βούληση εξαφάνισης του πληθυσμού αυτού του κράτους είναι εσφαλμένη. Η Τεχεράνη σκοπεύει να τερματίσει το κράτος-παρία του Ισραήλ, το οποίο αυτοανακηρύχθηκε στις 14 Μαΐου 1948 και το οποίο δεν αναγνωρίζει, αλλά όχι να σκοτώσει τον πληθυσμό του, τον οποίο σέβεται. Η Τεχεράνη παραμένει προσκολλημένη στο σχέδιο διαμελισμού της Παλαιστίνης, που υιοθετήθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη στις 29 Νοεμβρίου 1947. Το Τελ Αβίβ το απορρίπτει και δολοφόνησε τον μεσολαβητή των Ηνωμένων Εθνών, τον Σουηδό Φόλκε Μπερναντότ, στις 17 Σεπτεμβρίου 1948, τη στιγμή που ερχόταν να μελετήσει τα σύνορα των ζωνών που επρόκειτο να αποδοθούν σε Εβραίους και Άραβες.
Τέλος, η απόδοση ιρανικών ερευνών στο πεδίο της στρατιωτικής πυρηνικής τεχνολογίας αποτελεί λάιτ μοτίβ του Μπενιαμίν Νετανιάχου εδώ και περίπου τριάντα χρόνια. Δεν έχει ποτέ αποδειχθεί, παρά τις πολλές προσπάθειες, συμπεριλαμβανομένης της κλοπής των πυρηνικών αρχείων της Τεχεράνης. Αντιθέτως, οι αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και Αλί Χαμενεΐ έχουν εκδώσει φετφά που απαγορεύουν τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών όπλων. Το σημαντικότερο είναι ότι οι κινεζικές και ρωσικές αντιπροσωπείες στις διαπραγματεύσεις της Λωζάνης και της Βιέννης (2013-2015) βεβαίωσαν ότι το Ιράν όντως σταμάτησε κάθε στρατιωτική πυρηνική έρευνα από το 1988 και δεν τις ξανάρχισε ποτέ. Η Ρωσία, η οποία εκτελούσε ένα πρόγραμμα μη στρατιωτικού πυρηνικού ενέργειας στο Ιράν έως και τον περασμένο μήνα, βρίσκεται σε ιδιαίτερα καλή θέση για να το βεβαιώσει. Τέλος, η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΔΥΑΕ, IAEA) δεν βρήκε ποτέ κάποιο ίχνος, αν και δεν της είχε επιτραπεί η πρόσβαση παντού.
Ωστόσο, το γεγονός ότι αυτός ο ισραηλινο-ΗΠΑκιακός πόλεμος είναι παράνομος δεν υποδεικνύει αν η ιρανική απάντηση είναι επίσης παράνομη.
Το ψήφισμα 2817 του Συμβουλίου Ασφαλείας (11 Μαρτίου 2026)
Μέχρι σήμερα, όλοι είχαμε αποδεχτεί ότι ένα κράτος που δέχεται επίθεση έχει το δικαίωμα να αμυνθεί εναντίον του επιτιθέμενου του.
Με πρωτοβουλία του Μπαχρέιν, το Συμβούλιο Ασφαλείας υιοθέτησε, στις 11 Μαρτίου 2026, το ψήφισμα 2817, το οποίο παραβιάζει το διεθνές δίκαιο καταδικάζοντας την ιρανική ανταπάντηση [3]. Μόνο οι κινεζικές και ρωσικές αντιπροσωπείες αρνήθηκαν να το εγκρίνουν. Ο πρεσβευτής Βασίλι Νεμπένζια, Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ρωσίας, υπενθύμισε ωστόσο ότι «οι αρχές της Τεχεράνης έχουν τονίσει επανειλημμένα ότι οι ανταπαντήσεις τους δεν στόχευαν συγκεκριμένες χώρες της περιοχής, αλλά μάλλον τις ΗΠΑκιες στρατιωτικές εγκαταστάσεις και υποδομές που βρίσκονται στο έδαφός τους, οι οποίες συνιστούν θεμιτούς στόχους υπό το πρίσμα του δικαιώματος νόμιμης άμυνας του Ιράν, σύμφωνα με το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών». Έκανε νύξη στο αρχηγείο του 5ου Στόλου (Μπαχρέιν), στην αεροπορική βάση Πρινς Σουλτάν (Σαουδική Αραβία), στη στρατιωτική βάση Αλ Ουντεΐντ (Κατάρ), σε εκείνη της Ντάφρα (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) και σε εκείνες του Κουβέιτ, της Ιορδανίας και του Ιράκ.
Από τότε, η σύρραξη έχει επεκταθεί. Σήμερα περιλαμβάνει επίσης το Ηνωμένο Βασίλειο, την Κύπρο, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Αυστραλία.
Το ψήφισμα 2817 δεν είναι μόνο ανισόρροπο (δεν αναφέρει την επίθεση κατά του Ιράν, αλλά μόνο την ιρανική ανταπάντηση αποσπασμένη από τα συμφραζόμενά της), αλλά παραβιάζει το διεθνές δίκαιο το οποίο το Συμβούλιο έχει αποστολή να επιβάλλει (αγνοεί το δικαίωμα νόμιμης άμυνας του Ιράν).
Η Κίνα και η Ρωσία είχαν προτείνει ένα ανταγωνιστικό ψήφισμα (S/2026/159), εξαιρετικά λιτό, το οποίο απλώς προέτρεπε τα εμπόλεμα μέρη να σταματήσουν τις στρατιωτικές τους επιχειρήσεις και καταδίκαζε «τις επιθέσεις εναντίον αμάχων και μη στρατιωτικών υποδομών».
Εδώ ακριβώς βρίσκεται το ζήτημα: το Ιράν, όπως κάθε κράτος σε εμπόλεμη κατάσταση, έχει ακουσίως πλήξει αμάχους στον Κόλπο και εκουσίως καταστρέψει μη στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Όμως, το διεθνές δίκαιο, από τη δημιουργία του το 1899, απαγορεύει τις επιθέσεις κατά μη στρατιωτικών υποδομών χωρίς στρατιωτικό λόγο. Το Ιράν, για παράδειγμα, κατέστρεψε εργοστάσια αφαλάτωσης απαραίτητα για την καθημερινή ζωή του άμαχου πληθυσμού, χωρίς να εξηγήσει γιατί αυτό ήταν χρήσιμο για τον στρατιωτικό του σκοπό.
Το ψήφισμα 3314 (ΚΘ’) της Γενικής Συνέλευσης (14 Δεκεμβρίου 1974)
Σύμφωνα με τη διαδικασία του Συμβουλίου Ασφαλείας, το Ιράν, ως απλό κράτος-μέλος της Γενικής Συνέλευσης, πήρε τον λόγο μόνο μετά την ψηφοφορία κατά τη συζήτηση μεταξύ των δεκαπέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου. Τη στιγμή της ψηφοφορίας, η Κίνα και η Ρωσία, οι οποίες καταδίκασαν την παράνομη επίθεση του Ισραήλ και των ΗΠΑ, είχαν οι ίδιες ξεχάσει το ψήφισμα 3314 (ΚΘ’). Αυτό το ψήφισμα ορίζει ρητά, στο άρθρο 3 του, εδάφιο στ’, ότι «Το γεγονός ότι ένα κράτος επιτρέπει το έδαφός του, το οποίο έθεσε στη διάθεση ενός άλλου κράτους, να χρησιμοποιηθεί από αυτό το άλλο κράτος για τη διάπραξη πράξης επίθεσης κατά τρίτου κράτους» συνιστά επίσης πράξη επίθεσης [4]. Αυτό το ψήφισμα είναι ένα από τα σημαντικότερα κείμενα του διεθνούς δικαίου. Εξηγεί τι είναι «επίθεση» (agression), την οποία όλα τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ δεσμεύτηκαν να μην ασκούν ποτέ υπογράφοντας τον Χάρτη του οργανισμού.
Εγκρίθηκε ομόφωνα από όλα τα κράτη-μέλη της Γενικής Συνέλευσης, χωρίς ψηφοφορία. Δεν είναι, επομένως, αμφισβητήσιμο.
Είναι πιθανό ότι τα μέλη του Συμβουλίου δεν άκουσαν την αναφορά που έκανε ο Ιρανός πρεσβευτής, Αμίρ Σαΐντ Ιραβάνι, χαρακτηρίζοντάς το δεσμευτικό για όλους (jus cogens). Επέστρεψε εκτενώς σε αυτό αργότερα σε μια μακρά σειρά επιστολών όπου δικαιολόγησε την επίθεση κατά των χωρών του Κόλπου και της Ιορδανίας.
Για αρκετές εβδομάδες, οι χώρες του Κόλπου και η Ιορδανία επέμεναν να θεωρούν ότι είχαν καλέσει τις ΗΠΑ να εγκαταστήσουν στρατιωτικές βάσεις στο έδαφός τους για να τις προστατεύουν και ότι το Ιράν δεν είχε κανένα δικαίωμα να τους επιτίθεται όπως έκανε. Σιγά σιγά, κατά την ανταλλαγή επιστολών, συνειδητοποίησαν ότι είχαν πέσει σε παγίδα: επιτιθέμενος στο Ιράν, ο «προστάτης» τους τις είχε καταστήσει στόχους. Εγκατέλειψαν την αναφορά τους στο ψήφισμα 2817 του Συμβουλίου και ζήτησαν να διαβεβαιώσουν το Ιράν ότι δεν επιθυμούν να είναι συνένοχοι στην επίθεση εναντίον του.
Προσπάθησαν να αναδείξουν ότι το ψήφισμα 3314 (ΚΘ’) δεν επέτρεπε στο Ιράν να επιτίθεται εναντίον αμάχων· ότι αυτή ήταν η βάση του διεθνούς δικαίου: «να μη συμπεριφέρεται κανείς σαν βάρβαρος». Η Τεχεράνη σταμάτησε αμέσως να στοχοποιεί εργοστάσια αφαλάτωσης, αλλά συνέχισε να βομβαρδίζει τις ΗΠΑκιες στρατιωτικές βάσεις. Και καθώς οι χώρες του Κόλπου ζητούσαν τότε αποζημιώσεις για τις καταστροφές που υπέστησαν, το Ιράν ανέβασε τον πήχη. Κατηγορώντας τις χώρες του Κόλπου και την Ιορδανία για συνέργεια με τον επιτιθέμενό τους, η Τεχεράνη ζήτησε και από αυτές αποζημιώσεις, όπως είχε απαιτήσει από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.
Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (10 Δεκεμβρίου 1982)
Ένα άλλο ζήτημα του διεθνούς δικαίου που οδηγούμαστε να επανεξετάσουμε με αυτόν τον πόλεμο είναι αυτό των στενών. Έχει κανείς το δικαίωμα να εμποδίζει τη δίοδο ενός στενού ή να εισπράττει διόδια;
Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας ορίζει ότι κανείς δεν μπορεί να απαγορεύσει την «αβλαβή διέλευση» των πλοίων στα ύδατα των δικών του στενών. Ακόμα κι αν δεν διευκρινίζεται, η διάταξη αυτή προφανώς δεν εφαρμόζεται εν καιρώ πολέμου. Η Σύμβαση δεν αναφέρει τίποτα για ενδεχόμενα διόδια.
Όπως το Συμβούλιο Ασφαλείας υιοθέτησε ψήφισμα που παραβιάζει το διεθνές δίκαιο, κατά τον ίδιο τρόπο ένας οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΔΝΟ, IMO), υιοθέτησε δήλωση, στις 19 Μαρτίου 2026 [5], με πρωτοβουλία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Απαιτεί «το Ιράν να απέχει άμεσα, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, από οποιαδήποτε ενέργεια ή απειλή που αποσκοπεί στο κλείσιμο, την παρεμπόδιση ή την παρενόχληση, με οποιονδήποτε τρόπο, της διεθνούς ναυσιπλοΐας στα στενά του Ορμούζ ή εναντίον εμπορικών ή επαγγελματικών πλοίων εντός και πέριξ των στενών του Ορμούζ».
Αυτή η δήλωση υιοθετήθηκε μέσω μιας διαδικαστικής τέχνης που επιτρέπει την παρέκκλιση από το γενικό δίκαιο και τη μη τήρηση της εκ των προτέρων προειδοποίησης ενός μηνός που απαιτείται για οποιαδήποτε σύγκληση των οργάνων [6]. Είχε κατατεθεί από 115 κράτη μέλη επί συνόλου 176.
Τα ύδατα των στενών του Ορμούζ δεν είναι διεθνή. Είναι ομανικά και ιρανικά ύδατα, με μια μικρή ζώνη των Εμιράτων, στην είσοδό τους προς τον Περσικό Κόλπο. Μια κατάσταση συγκρίσιμη με εκείνη του Πορθμού του Καλαί, γνωστού και ως στενά του Ντόβερ, στη Μάγχη. Δεν υπάρχουν σε αυτό το σημείο διεθνή ύδατα, αλλά μόνο γαλλικά και βρετανικά ύδατα. Κατά τη ναυάγιο του δεξαμενόπλοιου Amoco Cadiz, το 1974, 60.000 τόνοι αργού πετρελαίου εξαπλώθηκαν σε 375 χιλιόμετρα ακτών. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσαν, εκείνη τη στιγμή, όχι να απαγορεύσουν τη διέλευση στα δεξαμενόπλοια, αλλά να απαιτήσουν από αυτά διόδια προκειμένου να χρηματοδοτήσουν τον καθαρισμό των ακτών. Δεν το έπραξαν και η Γαλλία επωμίστηκε μόνη της το κόστος της καταστροφής. Το Ομάν, το Ιράν και ίσως τα Εμιράτα, θα μπορούσαν σήμερα να θεσπίσουν δικαίωμα διέλευσης στα στενά του Ορμούζ, προκειμένου να διαθέτουν τα αναγκαία μέσα για να αντιμετωπίσουν μια πιθανή καταστροφή αυτού του τύπου. Κανείς δεν θα μπορούσε να αντιταχθεί.
Την τρέχουσα περίοδο, είδαμε το Ιράν να μπλοκάρει τη διέλευση πλοίων που συνδέονται με τους επιτιθέμενους, πράγμα συμβατό, εν καιρώ πολέμου, με τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Είδαμε επίσης τις ΗΠΑ να μπλοκάρουν σχεδόν ολοκληρωτικά το στενό, πράγμα που συνιστά πολεμική ενέργεια κατά του Ιράν και παρεμπόδιση της ελεύθερης κυκλοφορίας ξένων πλοίων. Τέλος, είδαμε το Ιράν να εισπράττει δικαίωμα διέλευσης, που μπορεί να φτάσει έως και τα 2 εκατομμύρια δολάρια για τη διέλευση 250.000 τόνων αργού πετρελαίου. Παρόλο που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει αυτό το δικαίωμα εν καιρώ πολέμου, δεδομένων των καταστροφών που υπέστη το Ιράν, αυτό δεν μπορεί να επιβληθεί εν καιρώ ειρήνης.
Αντίθετα με όσα έχουν ειπωθεί, το Ιράν δεν μπλόκαρε ποτέ τα στενά του Ορμούζ στη διεθνή ναυσιπλοΐα, παρά μόνο σε κράτη που βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση μαζί του [7]. Αντιθέτως, κατήγγειλε τον αποκλεισμό που εγκατέστησαν οι ΗΠΑ, κατά παράβαση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας στις θάλασσες [8].
[1] « Justification de la guerre états-unienne contre l’Iran », par Michael G. Waltz, Réseau Voltaire, 10 mars 2026.
[2] « Justification de la guerre israélienne contre l’Iran », par Gideon Sa’ar, Réseau Voltaire, 10 mars 2026.
[3] « Résolution 2817 du Conseil de sécurité condamnant la riposte iranienne », Réseau Voltaire, 11 mars 2026.
[4] « Définition de l’agression », Réseau Voltaire, 14 décembre 1974.
[5] « Déclaration du Conseil de l’OMI sur le détroit d’Ormuz », Réseau Voltaire, 19 mars 2026.
[6] « Action des Émirats arabes unis auprès de l’Organisation maritime internationale (OMI) », par Mohamed Abushahab, Réseau Voltaire, 28 mars 2026. « L’Iran conteste la "Déclaration" de l’OMI », par Amir Saeid Iravani , Réseau Voltaire, 9 avril 2026.
[7] « Position de l’Iran sur la circulation dans le détroit d’Ormuz », Réseau Voltaire, 22 mars 2026.
[8] « Plainte de l’Iran contre le blocus états-unien du détroit d’Ormuz », par Amir Saeid Iravani , Réseau Voltaire, 13 avril 2026.
Les articles de cet auteur
Envoyer un message
